Жомарттық

«Жомарт – халыққа, жұмаққа, Аллаһ тағалаға жақын, бірақ тозақтан алыс. Сараң — халықтан, жұмақтан, Аллаһ тағаладан алыс, бірақ тозаққа жақын»

(Хадис)

Жаратушыға тән ұлық есімдердің бірі — жомарттық. Ол адам баласының игілігіне не нәрсені де сұратпай-ақ үйіп-төгіп берген. Біз күнді сұрадық па? Айды, ауаны, суды, топырақты сұрадық па? Жеміс-жидек, тіршілік шарттарын, денсаулықты, тағы басқаны сұрадық па? Сұратпай-ақ бізге керектінің бәрін Өзі берген, Абайша айтқанда «Көптің қамын әуелден Тәңірі ойлаған». Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) те өте жомарт жан болған. Ол алуды емес, үнемі беруді ұнатқан. Хадистерінде береген қолдың – алаған қолға қарағанда жоғары тұратындығын айтқан. Ол біреу бір нәрсе сұраса, өзінде болмай қалған кездің өзінде кейін тауып беруге уәде ететін. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) әсіресе, Рамазан айында өте-мөте жомарттық жасаған. Садақаны көп үлестіріп, жоқ-жітіктерге қолынан келгенше қарасатын. Онда: «Өзіме жетпей қалады-ау» деген ой атымен болмайтын. Бірақ жомарттықта ешқашан ысырапшылық пен дарақылыққа жол бермеген. Әйгілі әл-Фараби бабамыздан: «Жомарттық деген не?» деп сұралғанда, «Ол – ысырап пен сараңдықтың ортасы»,– деп әдемі жауап бергені белгілі. Пайғамбарымызды (с.ғ.с.) көріп өскен сахабалар да аса бір дархан мінезділікпен өмір сүрді. Шайтан оларды дүниеге қызықтыра алмады. Әбу Талха сияқты сахабалар өздері жоқшылық қысып аш отырғанына қарамастан қонағын тойындырды. Жарлы болса да, жомарт мінезділігімен үлгі көрсетті.
Жомарттық – қазақтың төл мінезі. «Қонаққа жалғыз атын сойып беріп, ертесі жүген ұстап отыра беретіні де» сол мінезінен.
Ертеде бір хан өзінен өткен Атымтай деген жомарт барын естіп, қызғаныштан соның басын әкелуге жендетін жіберіпті. Есесіне мол сый-сияпат бермек бопты. Жендет арып-ашып келе жатса, бір жақсы кісі жолығып үйіне апарып бір апта әбден күтіпті. Қатты разы болған әлгі жігіт қайтпақ боп қамданып, өзінің не шаруамен жүргенін айтқанда, әлгі кісі қуанып: «Сен іздеген Атымтай мен болам. Жолың боп тұр жігітім, міне басым, кесіп ал да апарып беріп сыйлығыңды ала ғой»,– деп басын тосыпты. Қатты ұялған жендет кешірім сұрап, кері қайтыпты. Келген бойда ханға көрген-білгенін айтып: «Оның басын алғызғанша мына менің-ақ басымды алыңыз»,– депті. Сонда ойланған хан: «Ойпыр-ай, өз басын кесіп беріп жіберуге де бейіл бұл не деген жомарттық! Қой, онымен таласқаным орынсыз болар. Мен өзімді қанша жерден қолым ашық десем де, біреуге өз жанымды қиятындай жомарт емеспін ғой»,– деп ақылға келген екен.

Қайрат Жолдыбайұлы

Үбәй ибн Ка’б

Үбәй ибн Ка‘б – қасиетті Құран Кәрімнің көркем оқылуы жолында көп қызмет атқарған әрі Пайғамбарымызға түскен уахилерді хатқа түсіріп отырған (уахи катибі) шамшырақ сахабалардың бірі. Пайғамбарымыз (с.а.у.) ол жайлы: “Құранды ең жақсы оқитын кісі” (Тирмизи, манақыб: 90.), – деген. Сондықтан да Үбәй ибн Кә‘б “Құран оқитындардың мырзасы” және “ансарлардың мырзасы” деген лақаппен де кең танылды. Хазіреті Үбәй ибн Кә‘б Құран Кәрімді сегіз түнде хатым етіп бітіретін. Пайғамбарымыздың тұсында Құранды бастан-аяқ жатқа білген саусақпен санарлық сахабалар санатынан-ды (Бухари, манақибуль-ансар, 17; Тирмизи, манақыб, 33.).
Екінші ақаба сертінен кейін мұсылман болып, Аллаһ Елшісінің (с.а.у.) қолын қысқан Үбәй ибн Кә‘б Мәдинаға һижрет еткен кезде Жәннатпен сүйіншілінген он сахабаның бірі Саид ибн Зәйдпен бауырластырылды. Пайғамбары-мыздың көзі тірісіндегі бүкіл шайқастарға қатысты.
Құранды жақсы білгендіктен Пайғамбарымыз Үбәй Кә‘бты мұғалім етіп тағайындады. Пайғамбарымыздың мешітінде сахабаларға Құран үйрететін. Әбу Һурәйра және Абдуллаһ ибн Аббас секілді ғалым сахабалар да одан Құран үйренушілердің арасында еді (ибн Мажа, тижарат, 8.).
Зекет жинау әмір етілген кезде Пайғамбарымыз (с.а.у.) Үбәй ибн Ка‘бқа Бәну Хузәйм, Бәну Қудама, Бәну Саид, Бәну Узрә тайпаларынан зекет жинау ісін тапсырды. Ол өзіне жүктелген жауапты қызметті адал атқарып шықты.
Үбәй ибн Ка‘б Құранды қалай терең білсе, Тәурат пен Інжілді де солай өте жақсы білетін (Сахабилер ансиклопедиси, 2: 624.).
Сахабалардың бәрінен Аллаһ разы болған. Алайда Құрандағы кейбір аяттарда сахабалардың аты ашық аталмаса да, ол аяттар оқылғанда сахабалар оның кім жайлы айтылғанын білетін. Мысалы: “Фәтх” сүресіндегі: “Мухаммадун Расулуллаһ уәл-ләзина ма‘аһу (Мұхаммед Аллаһтың елшісі және онымен бірге болғандар)” аяты оқылғанда, сахабалар хазіреті Әбу Бәкірге қараса, “Әшиддәу ‘алаль-куффар (Кәпірлерге қарсы өте қатал)” оқылғанда, Омарға, “Рухама‘у бәйнәһум (өз араларында тым мейірімді),” (“Фәтх”, 29) оқылғанда Османға қарайтын. “Минәль-муминина рижалун садақуу мә ’ахадуу (Мүминдердің арасында Аллаһқа деген уәделерін орындағандар)” (“Ахзаб”, 23) аяты оқылғанда, сахабалар Әнәс ибн Нәдірдің шейіт болуын елестететін. Бір ретінде Пайғамбарымыз (с.а.у.) Үбәй ибн Кә‘бті шақырып:
– Аллаһ саған Құран оқуымды («Бәййнә» сүресін) әмір етті, – дегенде, Үбәй ибн Кә‘б сенерін де, сенбесінде білмей:
– Аллаһ менің атымды атады ма? – деп таңырқай сауал тастайды.
– Иә, сенің атыңды толық атады,–деді Пайғамбарымыз.
Аллаһ Елшісінің (с.а.у.) аузынан кез келген адамға айтыла бермейтін қуанышты хабарды естігенде көзінен ыстық жас парлап:
– Уа, Расулаллаһ! Олай болса оқыңыз, – деді (Бухари, тафсир, 98; 1.).
Міне, Аллаһтың арнайы атын атаған ең бақытты жандардың бірі – Үбәй ибн Кә‘б.
Пайғамбарымыз (с.а.у.) мәңгілік әлемге көшкеннен кейін хазіреті Үбәй өмірін Құран үйретуге арнайды. Ол шәкірттеріне Құранды әдемі оқуды, аяттардың мағына-ларына терең бойлауды үйретті. Хазіреті Әбу Бәкір, Омар және хас сахабалардың көпшілігі одан Құран үйренді. Міне Құранды үйренуге деген айрықша құштарлығынан Үбәй ибн Кә‘б Пайғамбарымыздың сүйіспеншілігі мен сахаба-лардың құрметіне бөленді.
Омар Фаруқтың халифалығы кезінде талай мәрте қызмет ұсынылса да, ілімді таңдады. Хазіреті Омар қоймай өтініш жасағандықтан, кеңес алқасына мүше болуды қабыл етті.
Үбәй ибн Кә‘б қашанда тура сөйлейтін, мінез құлқы мен жүріс-тұрысы үлгі боларлық сахабалардың бірі еді. Бір күні хазіреті Омар оның қасында бір аятты жаңылыс оқыды. Әбу Үбәйда оның қатесін бірден тауып:
– Әй, Омар! Мен бұл аятты Аллаһ Елшісінен өз құлағыммен естідім. Мен оны естіп жаттаған кезде, сен Бақидегі базарда жүрген болатынсың, – дегенде Омар (р.а.):
– Өте дұрыс айттың. Сенің әрқашан тура сөйлейтіндігіңді білгендіктен әдейі осылай жасадым. Өйткені, көз алдында туралықты айтпайтын басшы – әділ басшы бола алмайды, – деді.
Үбәй ибн Ка‘б халифа Османның кезінде Құранның оқылуы мәселесінде пайда болған аздаған айырма-шылықтарды түзету үшін құрылған он екі адамдық комиссиясының төрағасы болып тағайындалды. Бұл жауапты іске өзі жетекшілік етіп Құран оқыды, Зәйд ибн Сәбит одан естігендерін жазып отырды. Хазіреті Убәй ибн Ка‘б Құранның жинастырылуында теңдессіз қызмет атқарды. Сондықтан оның Ислам тарихындағы орны тіптен айрықша.
Үбәй ибн Кә‘б бос сөз сөйлемейтін. Мән-мағынасыз сұрақтарға жауап беруді жаны сүймейтін. Мәнді сұрақтар қойылса, ынта-шынтасымен жауап қайтаруға жанын салатын.
Дәрежесі қанша жоғары болса да, өмір сүруі өте қарапайым болды. Шәкірттеріне тәлім берген кезде олардан оқшау отырмайтын. Қырағат ілімі (Құранның оқылуына байланысты) бойынша білгір болумен қатар тәпсир саласына да сүбелі үлесін қосты. Ол аяттарға байланысты Пайғамбарымыздан сұралған мәселелерді, аяттардың түсу себептерін жетік білуімен ерекшеленді.
Бүкіл өмірін Құранға қызмет етуге арнаған Үбәй ибн Ка‘б Пайғамбарымыздан (с.а.у.) көптеген хадис те риуаят еткен. Сонымен бірге сөз саптаудың шебері еді. Бұған бір-екі мысал келтірейік:
“Мүмин төрт сипатынан белгілі: Басына түскен қиындыққа сабыр сақтайды. Нығмет берілсе, шүкір етеді. Тура сөйлейді. Үкім кескенде, қара қылды қақ жарар әділ болады”.
“Мүмин мына бес нұрға шомады: (Аллаһтың “нұр үстіне нұр” деуі бұған дәлел.) Оның сөзі – нұр, ілімі – нұр, кірген жері – нұр, шыққан жері – нұр және қиямет күні барар жері – нұр” (Муслим, Фадаиль:121; Усдул-ғаба, 1: 49-50; 1: 251-255.).
Құранға, Ислам үмбетіне қызметі сіңген, Пайғамба-рымыздың айтқанындай “көктегі жұлдыз” сахабалардың бірі Үбәй ибн Ка’б хижраның отыз бесінші жылында жарық дүниемен бақұлдасты. Жаназасын хазіреті Осман шығарды.

ЕР БАЛАЛАРҒА АРНАЛҒАН ИСЛАМ МЕКТЕБІ

«Келесі жылы мұсылман отбасыларының ер балаларына арналған тұңғыш ислам мектебі Ұлыбританияның Ланкашир графтығының Блэкбэрн қаласында ашылу жоспарлануда» деп жазады «The Daily Mail» басылымы. Бүгінде білім ордасын салуға байланысты қаржы үкімет тарапынан бөлініп те қойылған. Айта кететін бір жәйт, бұл өңірде Ислам қыздар мектебі табысты жұмыс істеуде. Дегенмен, мұсылман оқу орындарының ашылуына мүдделі емес те топтар жетерлік. Солардың бірі жергілікті шіркеудің әдіскері Дэвид Фостер: «Қандай да бір дін оқу орнын ашу дұрыс емес»,– деп қатты қарсылық білдірді. Алайда, жыл өткен сайын Тұманды Альбион елінде мұсылмандардың саны көбейіп келеді. Бұл – рухани білім ордаларына деген сұранысты арттыратыны сөзсіз.

 

www.muftyat.kz

Хиджаппен – жасыл алаңға

Иран қыздардың футбол құрама командасы үшін жаңа киім үлгісін әзірлеуде, деді Иран футбол федерациясы төрағасның әйелдер футболы мәселесі жөніндегі орынбасары Фарида Шоджаи. Шоджаидың айтуынша, иран федерациясының өкілдері ФИФА басшысы Йозеф Блаттермен және қауымдастықтың тәртіп комиссиясының мүшелерімен кездесіп, ислам талаптарына жауап беретін әрі ФИФА міндеттерін де бұзбайтын жаңа спорттық костюм әзірлеуге келіскен көрінеді. Футболшы қыздарға жаңа форма дайындау үшін бірнеше дизайнерлер тартылғандығын тілге тиек етеді жауапты қызметкер. «Форма ФИФА бекіткеннен кейін пайдаланылатын болады», – деді Шоджаи.

 

www.alaman.kz

Ислам діні спорт жөнінде не дейді?

Ислам діні өз қоғамын қуатты да айбынды болуы үшін, спортқа ерекше көңіл аударып, онымен айналысуға шақырады. Қасиетті Құранның 42 жерінде «қуат» сөзі кездеседі. Әбу Һурайра жеткізген хадис-шәріпте хазреті пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) осы мәселеге байланысты: «Екеуінде де өз қайыры болса да, қуатты мүмін Аллаға, әлсіз мүміннен жақынырақ және сүйіктірек», – деген (Имам Мүслім).
Басқа бір хадисте пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Расында, сенің Раббыңда сенен ақысы бар және сенің денеңнің сенен ақысы бар, және сенің әйеліңнің сенен ақысы бар, және сенің қонағыңның сенен ақысы бар, сол үшін сен ақысы барлардың ақысына жауап бер», –дейді (Әл-Бұхари; имам Мүслім). Демек, спорт – ағзаларымыздың ақысы. Ол денемізді шынықтыру арқылы өтелмек.
Жалпы, спорт – денемізді күшейтіп, ағзадағы зиянды қалдық заттардың сыртқа шығуына және артық салмақты жоюда май жасушаларының еруіне септігін тигізетіні белгілі. Бойымызды тазалап, қан айналымымызды жақсарту, біздің ойлау қабілетіміз бен санамызға оң әсер береді.
Сонымен қатар, дене шынықтыру көптеген психикалық аурулар мен түрлі мүшелеріміздің сауығуына жәрдем болады. Жүрек пен бұлшықеттерді шынықтырады. Ал енді, спортпен айналыспайтын адамға назар салсақ не көреміз: қан айналымы баяу, дене мүшелерін ісік шалған, немесе әлжуаз, қан тамырларының кеңейгенін, түрлі ауруларға шалдыққыш және тағы сол сияқты кесапат қасиеттерге толы тұлға көз алдымызда тұрады.
Ибн Әл-Қайим былай дейді: «Атқа міну, садақ ату, күрес пен жүгіру – созылмалы аурулардың бірден-бір дауасы» (Ат-Тыбб Ан-Набауи кітабынан).
Дене шынықтыру адам баласының тәнін ғана дамытып қоймай, рухани жақтан да тәрбиелейді. Өз нәпсісін жеңуге, өз денесін өзіне бағындыруға жәрдемдеседі. Шейх Али Ат-Тантауи өз кітабында спорт туралы ойын былай жеткізеді: «…және сендер, уа жастар! Дене шынығумен айналысуларың қажет. Өйткені, ол – қуат. Дене қуаты, ой ұшқырлығы, иман қуаты ер жігіттің көркемдігі. Спорт нәпсінің құлдығынан сақтайтын ең жақсы жол. Спорт – Алланың қойған парыздары мен білім үйренуден кейінгі ең абзал әрекет. Егер спорт харам нәрселермен байланыспаған болса, ол жастарға ең жарасымды уақыт өткізу шарасы болып табылады» (Али Ат-Тантауи. Аз-Зикрайят, 158-б).
Уақытын босқа өткізетін адам жалығады, жаны шаршайды. Мұндайда оның жаны темірдің тотығуындай тот басады. Сол үшін бұл проблеманың шешімін спорттан, сергек қимыл-әрекеттерден, халал қатынастардан табу қажет. Рұқсат шеңберіндегі спорт түрімен айналысу адамның сергіп, жан-тәнінің тынығуына жол ашады. Өміріміздің бос уақыттары спортпен толықтырылғаны құба-құп. Ал осы бос уақыттың дұрыс қолданылмауы адамның күнәларға батуына, рухани тығырықтарға тірелуіне әкеліп соғатыны рас.
Сонымен қатар, спорт тұлғаға кішіпейіл, кешірімді болуға, сәттіліктер мен жеңісті қарапайым қабылдап, тәкәппарланбауға үйретеді. Осыған қоса, басқа түскен қайғылар мен жеңілістерге қарсы сабырлыққа бейімдейді. Сол арқылы, қандай жағдай болмасын, адам үмітсіздік тұманында адаспай сыртқы әлемнен оқшаулыққа түспей әрі өз қателігін ешкімнен көрмей салауатты өмір сүруді насихаттайды.
Ислам дінінде әйелдер мен қыз-келіншектерге де спортпен шұғылдану өте маңызды. Алайда, шариғат бойынша олар бұл үшін оқшауланған орынды табулары керек. Басқа еркектердің көзіне түсіп, нәпсілерін сынамау үшін, әурет жерлері тиісті киіммен жабылады. Өйткені, жаттығу барысында түрлі әрекеттер жасалатыны белгілі: еңкею, немесе сырт көзге ыңғайсыз бір әрекеттер.
Спорттық ойындар үш топқа бөлінеді. Олар: шұғылданудың абзал түрі, рұқсат етілген түрі және рұқсат етілмеген, тыйым салынған түрі.
Шұғылданудың абзал түрі – ерлер үшін ең жақсы спорттық ойындар, олар: мергендік, жүзу және ат спорты. Өйткені бұл әскери дайындыққа бір табан жақын спорттық ойындар. Әділетті халифалардан болған Омар Әл-Хаттаб: «Өз балаларыңа садақтан оқ атуды, суда жүзуді және атқа мінуді үйретіңдер», – деген хадисті жеткізген.
Имам Мүслімнен келген бір хадисте, пайғамбарымыз (с.ғ.с.) мергендік турасында үш рет қайталап мына сөздерді айтыпты: «Расында, күш – садақ атуда». Ат спорт жайлы Алла елшісі (с.ғ.с.): «Адам баласы атты соңғы күнге дейін тастамас, өйткені сол арқылы ол бұл дүниеде де олжасы бар, ақыретте де сыйлығы бар» (Әл-Бұхари; Имам Мүслім).
Екінші топтағы рұқсат етілген ойындар қатарына: жүгіруден жарыс, жорға жүріс, кедергілерден секірулер, биіктік пен ұзындыққа секіру, т.с.с. күш сынасу ойындары. Бір күні пайғамбарымыз (с.ғ.с.) әйелі Айшамен (р.а.) жүгіруден жарысып, одан озып кетті. Хазреті Айша (р.а.): «Бір кездері, мен Алла елшісімен жүгіруден жарыстым, сөйтіп мен одан озып кеткен едім. Біраз уақыттан соң, мен жүкті болған шағымда, онымен тағыда жүгіруден жарыстық. Бұл кезекте ол мені жеңді де, қалжыңмен «бұл саған сол кез үшін деді»», – дейді (Имам Ахмад).
Сонымен қатар, күрес те рұқсат етілгендердің сапында. Өйткені пайғамбарымыз Руканамен күресіп, оны жеңген. (Абу Дауд; Әл-Байхақи; Абдур-Раззақ; Ат-Тирмизи).
Сол үшін қазақша, еркін күрес секілді спорт түрлері рұқсат етілгенге жатады. Ибн Абидин: «Күрес бидғатқа жатпайды, өйткені пайғамбарымыз Әл-Асуад Әл-Джумаһи және Руканамен күреске түскен. Ол кезде, Рукана Алла елшісіне шарт қойған. Егер пайғамбар жеңсе, Рукана Исламды қабылдайды деп. Сонда Алланың пайғамбары оны үш рет қатарынан жерге жыққан». (Радд әл-мұхтар ағла ад-дурр әл-мұхтар. 9-т. 493-б.).
Осы айтқандарға қоса, қылышпен, жебе-найза немесе таяқпен айқасу жарыстарын ұйымдастыруға болады. «Алла қылышы» атағына ие болған хазреті Халид ибн әл-Уалид айтты: «Муғта түбіндегі шайқастарда менің қолымда тоғыз қылыш сынды, сонда қолымда йемендік қалқаннан басқа ештеңе қалмаған еді», деп еске алады (Имам Әл-Бұхари).
Бұл ойындар тізбегіне ауыр атлетиканы да қосуға болады. Ибн Абидин: «Шынығу үшін ауыр тастарды көтеру рұқсат», – деген (Радд әл-мұхтар Т.9.494 б.).
Аталмыш тізбекті жалғастырсақ: қайықпен, автомобиль, велосипед, шаңғы, планермен жарысу, коньки тебу, парашьютпен секіру, футбол, баскетбол, волейбол, крокет, крикет, регби, бейсбол, т.с.с. түрлі ойындар да біздің денсаулығымызға өте пайдалы. Аңшылықты да адамды сергітетін демалыс түрі және спортқа жатқызуға болады.
Ислам дінінде харам етіліп, тыйым салынған спорттық ойындарға адам ауыр жарақаттармен қоса, миын зақымдайтын, бірін-бірі ұрып соғатын ойындар жатады. Ондайда, кейбір жағдайда екеуінің бірі өлімге ұшырауы да мүмкін.
Сол секілді нарда ойыны төрт мазһаб бойынша харам етілген. Оған дәлел ретінде мынадай хадис бар: «Кімде-кім нарда ойнаса, ол адам қолын шошқаның еті мен қанына малғанмен тең» (Мүслім; Мәлік; Ахмад). Әбу Дауд (р.а.) жеткізген хадисте: «Кім нарда ойнаса, ол Алла пен Оның елшісін тыңдамаған болады»,– делінген. Аталған ойын харам етілген үкімнің себебі – ойыншылар сәттілікке жүгінеді, ал бұл өз кезегінде жебелермен пал ашқандай болып табылады. Алла тағала қасиетті Құранда айтты: «Уа, иман келтірілген! Расында мас қылатын ішімдіктер, құмар ойындар, тас пұттары мен пал ашатын жебелер шайтанның лас іс-әрекеттерінен болып табылады. Одан аулақ болыңдар, мүмкін сендер құтыларсыңдар» («Әли Ғимран» сүресі, 90-аят).
Сонымен қатар, ақша тіккен бәйгелер мен жарыстар харамға жатады. Алайда, ақшаны үшінші жақ (мемлекет, ұйым, не жеке тұлға) тіксе, онда ол ойын рұқсат шеңберіне кіреді. Бірақ ғалымдардың көпшілігі сыйақы тігуді тек белгілі бір ойын түрлеріне ғана болатын пікірді қолдаған (Хашийат ад-Дусуқи. Т.2.532 б.). Өйткені пайғамбарымыз (с.ғ.с.) айтқан: «Сыйақы тігу тек ат пен түйе жарыстарында және садақ атуда ғана болады» (Әбу Дауд; ат-Тирмизи (хадис хасан); ан-Насаии. Абу Һурайрадан жеткен). Ал ханафи ғалымдары басқа жарыстарға да сыйақы тігуге болатындығын айтады. Сыйақы тігу жарысушыларды күштірек машықтануға және денесін шымыр да қуатты қылуға ынталандырады.
Елімізде спортпен шұғылданушы бауырларымыз көбейіп, халқымыздың еңсесін көтеріп, байрағын биік желбірететін спортшыларымызға Алла Тағала жеңісті нәсіп етуін тілеймін. Ұтыстары молынан, жарыстары жеңілінен түскей. Әмин!

 

Бақтыбай БЕЙСЕНБАЕВ,
«С.Ғылмани» мешітінің Бас имамы,
Астана қаласы
«Ислам және өркениет», №14, 2011 жыл

Return to Top ▲Return to Top ▲